Park Wodny Wysowa Zdrój - WYSOWA ZDRÓJ

Wysowa-Zdrój
Gmina Uście Gorlickie

Wysowa-Zdrój jest jedną z 20 wsi wchodzących w skład gminy Uście Gorlickie w powiecie gorlickim województwa małopolskiego. Jest to miejscowość uzdrowiskowa, leżąca w malowniczej dolinie rzeki Ropy, otoczona wzniesieniami południowo - zachodniej części Beskidu Niskiego przy granicy ze Słowacją.

Wysowa posiada piękny krajobraz, czyste powietrze oraz swoisty, górski, łagodny, umiarkowanie bodźcowy mikroklimat. Na ukształtowanie się klimatu duży wpływ wywierają lasy jodłowo-bukowe pokrywające zbocza wzniesień otaczających Wysową. Miejscowość Wysowa po raz pierwszy wymieniana jest jako część dóbr rycerskiego rodu Gładyszów w 1437 r. Osada założona na prawie niemieckim, przeniesiona póĽniej jak wiele wsi w Beskidzie Niskim na prawo wołoskie. Przez całe wieki przez Wysową prowadził lokalny szlak handlowy z Preszowa i Bardejowa (Słowacja) do Gorlic i Biecza. W miejscowości znajdowały się składy wina węgierskiego przywożonego przez kupców greckich i ormiańskich. W XVII wieku podobnie jak inne wsie dóbr Gładyszów Wysowa często zmieniała właścicieli.

W okresie konfederacji barskiej odbywały się tutaj walki z Rosjanami. Wioska kwitła dzięki swemu położeniu przy szlaku handlowym. Nazwa Wysowa pochodzi prawdopodobnie od skrótu imienia nieznanej dotąd osoby Viszow, Vyshowa, Wyschowa, która miała tam swoje pola czy las. Wysowa-Zdrój to uzdrowisko z tradycjami. Znakomite właściwości lecznicze wód w Wysowej znane i cenione były już w połowie XVIII wieku. Pierwszy historyczny przekaz o Ľródłach wysowskich pochodzi z połowy XVII wieku, kiedy to schwytany zbójnik Sobczak zeznał, że jego kompani leczyli się tutaj "na francze". Pisemna wzmianka o istnieniu wysowskich wód i o tym, że właściciel Wysowej wojewoda bracławski hr. Lanckoroński "corocznie tam używa kąpieli, której czerstwość swego zdrowia przypisuje" pochodzi z 1786 r.

W 1808 r. Urszula z Morszczynów Dębińska wybudowała łazienki do kąpieli w wodach mineralnych, a w 1914 r. dom mieszkalny dla Kuracjuszy tworząc zaczątek zakładu przyrodoleczniczego. Pod koniec XIX wieku Wysowa posiadała już zakład zdrojowo - kąpielowy uznany w 1882 r. i stała się znanym uzdrowiskiem. Do rozwoju uzdrowiska przyczyniła się budowa kolei do Grybowa i Gorlic co zbliżyło uzdrowisko do świata oraz budowa utwardzonej drogi z Ropy. Jak podaje dr Jarosz - lekarz uzdrowiskowy w końcowych latach XIX wieku, leczono w Wysowej skutecznie dziewięć typów chorób. Zakład zdrojowo - kąpielowy w Wysowej eksploatował wody z 7 źródeł używając ich do różnych kąpieli, natrysków, inhalacji i kuracji pitnej oraz prowadził sprzedaż wód mineralnych w butelkach. Wypoczynkowi i poprawie zdrowia służył znakomity klimat z powodu którego Wysową nazywano "Galicyjskim Meranem".


¦wietności Wysowej położyła kres I wojna światowa, a w szczególności działania wojenne związane z bitwą pod Gorlicami w maju 1915 r. Obok Wysowej przebiegał front, który spowodował ogromne zniszczenia zarówno we wsi jak i w urządzeniach zdrojowych. Spłonęły wszystkie zabudowania zdrojowe, niektóre wille zostały rozebrane. Zniszczone zostały nawet drewniane ocembrowania Ľródeł oraz drewniane rurociągi. Do końca wojny nikt nie interesował się zakładem, to co uchowało się przed wojskiem rozgrabili szabrownicy. Zakład praktycznie przestał istnieć.

W okresie międzywojennym zdrojem zarządzała spółka krakowskich lekarzy kierowana przez dr Wacława Kraszewskiego. Wybudowano wtedy nowe drewniane budynki zakładu zdrojowego i dużą stylową pijalnię wg projektu Karola Stryjewskiego. Rozpoczęto też butelkowanie wody mineralnej. Po II wojnie światowej Wysowskie uzdrowisko popadło w zaniedbanie.
Dopiero w 1959 r. utworzono Państwowe Przedsiębiorstwo "Uzdrowisko Wysowa" a w latach 60-tych i 70-tych powstała większość dziś istniejących sanatoriów i urządzeń zdrojowych.

Największym bogactwem dla miejscowości uzdrowiskowej, obok klimatu i nieskażonej przyrody, są na pewno wody mineralne. Na pewno były używane w celach leczniczych od połowy XVII w. aż do dnia dzisiejszego. W ciągu tego okresu czasu wielokrotnie zmieniali się właściciele, zmieniali się kuracjusze, którzy przybywali tutaj aby podreperować własne zdrowie, ale wody pozostały. Zmieniały się nazwy tych wód, zmieniało się ich usytuowanie ale zawsze służyły jako niezastąpiony środek leczniczy. Początkowo wody nie były nazywane, dopiero gdy zaczęli zajmować się nimi uczeni, którzy dokonywali rozbioru chemicznego, zaczęto przypisywać im nazwy. W większości są to imiona zasłużonych ludzi, mających duży udział w rozpropagowaniu zarówno wód jak i samego uzdrowiska. Pierwszy raz nazwy Ľródeł pojawiają się w roku 1881, prawdopodobnie zostały nadane przez właścicieli uzdrowiska przed zleceniem wykonania analiz chemicznych powierzonych dr Bronisławowi Radziszewskiemu. Do analiz powierzono wody ze źródeł Bronisław, Wanda, Józef, Słone. W następnych latach pojawiły się nazwy Karol i Olga. Część z nich nie dotrwała do naszych czasów - zostały zniszczone lub zawaliły się podczas II wojny światowej. Niezmiennie zawsze były to, i są nadal, szczawy alkaliczno - żelaziste. Różnią się między sobą ilością składników stałych na dm3 oraz głębokością odwiertów z jakich są wydobywane. Mineralizacja wód waha się od 1,5 g/dm3 w ujęciu Józef I do 25,2 g/dm3 w ujęciu Aleksandra. Głębokość waha się od 6 m w przypadku Józefa I do ponad 100 m w odwiercie Aleksandra. Wody mineralne rejonu Wysowej, uznane w 1963 r. przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej jako wody lecznicze, wydobywają się na powierzchnię ziemi w formie naturalnych wypływów lub też udostępnione zostały poprzez odwierty wykonane przez zarządców uzdrowiska. Obecnie w Wysowej istnieje 14 czynnych ujęć wody mineralnej (2 pochodzą z lat 20-tych, 4 z lat 60-tych, 5 z 70-tych a jedno z początku 90-tych). Wszystkie są zbadane i sklasyfikowane.


Charakterystyka wód mineralnych Uzdrowiska Wysowa

 JÓZEF I  - jest odwiertem o głębokości 6,0 m wykonanym w 1921 roku w ramach prac renowacyjnych Spółki Akcyjnej "Wysowa". Usytuowana została w miejscu dawnego ujęcia Józef, znanego i badanego jeszcze pod koniec XIX w. Ujęta tym odwiertem woda została scharakteryzowana jako 0,26 % szczawa wodorowęglanowo - chlorokowo - sodowa, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 0,48 m3/godz.

 SŁONE  - jest odwiertem o głębokości 14,9 m wykonanym w 1921 roku. Pierwotnie był on w budynku dawnej pijalni - rozlewni, wybudowanej w latach dwudziestych, a spalonej w1963 r. Znajduje się w miejscu XIX wiecznego źródła o tej samej nazwie. Podczas wojny zasypane. Zrekonstruowane w 1972 roku, odwiert pogłębiono do 16,5 m. Wodę z tego ujęcia scharakteryzowano jako 0,20 % szczawę wodorowęglanowo - sodowo - wapniowo, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 0,18 m3/godz.

 JÓZEF II  - jest odwiertem o głębokości 29,3 m wykonanym w roku 1962. Znajduje się na terenie parku zdrojowego. Woda z tego ujęcia scharakteryzowana została jako 0,51 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowa, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 0,48 m3/godz.

 HENRYK W-11  - jest odwiertem o głębokości 50 m wykonanym w 1969 roku. Zlokalizowana na lewym brzegu potoku Szumiak, obok Rozlewni Wód Mineralnych. Jego nazwa pochodzi od imienia wybitnego znawcy Karpat i ich wód mineralnych, badacza rejonu Wysowej, geologa, profesora AGH - Henryka ¦widzińskiego. Ujęta woda scharakteryzowana została jako 0,60 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowo - borowa. Zatwierdzona wydajność - 1,1 m3/godz.

 BRONISŁAW  - jest otworem o głębokości 18,3 m wykonany w roku 1960. Usytuowany na miejscu zlikwidowanego ujęcia Bronisława w parku zdrojowym. Wodę z tego ujęcia scharakteryzowano jako 0,16 % szczawę wodorowęglanowo - sodowo - wapniową, żelazisto, magnezowo, borową. Zatwierdzona wydajność - 0,15 m3/godz.

 ALEKSANDRA  - jest odwiertem o głębokości 100 m wykonanym w 1961 roku. Usytuowana jest na prawym brzegu rzeki Ropy, w pobliżu Rozlewni Wód Mineralnych. Ujęta woda to 2,44 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowa, bromkowa, jodkowa, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 0,84 m3/godz.

 ANNA W-13  - jest odwiertem o głębokości 40 m wykonanym w 1972 roku. Zlokalizowany jest w północnej części parku zdrojowego. Nazwa "Anna" pochodzi od imienia dr Anny Jarockiej, długoletniej kierowniczki Laboratorium Chemicznego PP "Obsługa Techniczna Uzdrowisk", mającej wiele osiągnięć w badaniu składu fizyczno-chemicznego wód mineralnych, nie tylko z rejonu Wysowej. Woda z tego odwiertu to 1,59 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowa, jodkowo, bromkowo, borowa. Zatwierdzona wydajność - 0,6 m3/godz.

 FRANCISZEK W-14  - jest odwiertem o głębokości 50 m wykonanym w 1972 roku. Położony jest poza obrębem parku, w pobliżu ujścia potoku Szumiak do Ropy. Nazwa pochodzi od imienia profesora ¦ląskiej Akademii Medycznej - Franciszka Kokota, zasłużonego badacza właściwości wód mineralnych w Wysowej. Odwiertem ujęto wodę, która scharakteryzowana jest jako 1,83 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowa, jodkowa, bromkowo, borowa. Zatwierdzona wydajność - 1,3 m3/godz.

 W-12  - jest odwiertem o głębokości 40m, wykonanym w 1969 r. znajduje się w pobliżu rozlewni wód mineralnych. Ujęta woda to 0,40 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowo - wapniowa, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 2,0 m3/godz.

 W-24  - jest odwiertem o głębokości 40 m. wykonanym w roku 1992. Znajduje się po lewej stronie potoku Szumiak. Ujęta woda to 0,14 % szczawa wodorowęglanowo - sodowo - wapniowa, żelazista, borowa. Zatwierdzona wydajność - 2,0 m3/godz. Woda ta używana jest do produkcji naturalnej wody mineralnej "Wysowianka".

 W-15  - jest odwiertem o głębokości 80 m. wykonanym w 1974 r. Zlokalizowana obok drogi prowadzącej od rejonu cerkwi w kierunku sanatorium "Glinik". Ujęta woda to 0,95 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowa, bromkowa, jodkowa, borowa, siarczkowa. Zatwierdzona wydajność - 1,8 m3/godz.

 W-16  - jest odwiertem o głębokości 76 m. wykonanym w 1974 r. Znajduje się po północno - zachodniej stronie drogi prowadzącej od cerkwi do sanatorium "Glinik". Ujęta woda to 0,44 % szczawa wodorowęglanowo - chlorkowo - sodowego, bromkową, borową.

Obecnie w Wysowej eksploatowanych jest 12 ujęć wody mineralnej, zlokalizowanych w okolicach parku zdrojowego a 5 wód mineralnych dostępnych jest w pijalni wód mineralnych w centrum parku. W Wysowej-Zdroju leczy się schorzenia przewodu pokarmowego, szczególnie dróg żółciowych, trzustki, dwunastnicy, jelit, dróg oddechowych (alergii), nerek, anemii, cukrzycy, nadwagi, schorzeń kostno-stawowych i mięśniowych. Połączenie ekologicznych warunków uzdrowiska z nowoczesnymi metodami leczenia i kwalifikacjami kadry stanowi o atrakcyjności oferty lecznictwa uzdrowiskowego. Obok lecznictwa uzdrowiskowego Wysowa-Zdrój oferuje wymarzony wypoczynek. Posiada bardzo dobrze rozwiniętą bazę hotelowo-gastronomiczną dla każdego klienta. Od hoteli, poprzez ośrodki wypoczynkowe, sanatoria, pensjonaty, ośrodki domków kempingowych i gospodarstwa agroturystyczne po pola biwakowe.

W każdym z obiektów świadczone są usługi gastronomiczne. W centrum Wysowej położony jest park z wiekowymi okazami drzew parkowych i oplatającym go potokiem Szumiak. Intensywnie rozwija się również budownictwo jednorodzinne, pensjonatowe i rekreacyjne. Nadal jest tu jednak sporo zielonej przestrzeni i ciszy.

W Wysowej-Zdroju znajduje się cerkiew z 1779 r., kościół drewniany z 1938 r., kaplica zdrojowa parafii rzymskokatolickiej z roku 1992, kaplica cmentarna z 1997 r., kaplica drewniana na górze Jawor - jest to miejsce kultu Łemków, Stary Dom Zdrojowy z początku XX wieku, piękny park, cmentarz nr 50 z I wojny światowej, stanica konna, miejsce do przekraczania granicy państwa na szlaku turystycznym Wysowa-Zdrój - Cigielka i Blechnarka - Huta Stebnicka.

Obecnie Wysowa-Zdrój liczy około 700 stałych mieszkańców. Powierzchnia ogólna wsi wynosi 2019 ha (w tym: powierzchnia lasów 1326 ha, powierzchnia użytków rolnych 618 ha).


Środowisko kulturowe

Obszar Wysowej-Zdroju to tereny wchodzące w skład rdzennej łemkowszczyzny. Elementami, które charakteryzują tę grupę etniczną są język, religia, obyczaje, obrzędy oraz kult ojczystego krajobrazu. Zachowana w wielu miejscach oryginalna zabudowa gospodarska kultury Łemków stanowi dużą atrakcję turystyczną. W Wysowej-Zdroju istnieją liczne obiekty zabytkowe, do najbardziej reprezentatywnych dla tego regionu należą:

  1. Drewniana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Michała Archanioła z 1779 r. (obecnie prawosławna) obok której znajduje się pomnik przyrody - 400- letnia lipa drobnolistna o obwodzie pnia u podstawy 554 cm.
  2. Drewniany kościół rzymsko-katolicki pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny wybudowany w latach 1936-38.
  3. Drewniana kaplica pod górą Jawor z 1929r. znana i odwiedzaną do dziś - miejsce odpustowe Łemków związane z kultem Matki Boskiej.
  4. Plebania greckokatolicka - drewniany budynek willowy pochodzący z początku XX wieku. Po wojnie mieścił placówkę WOP, obecnie przywrócony byłemu właścicielowi.
  5. 2 drewniane spichlerzyki.
  6. Drewniana szkoła z 1927 r. w centrum Wysowej - obecnie Karczma Regionalna w stylu łemkowskim.
  7. Cmentarz wojskowy z I wojny światowej na stoku góry Wysota.
  8. Park Zdrojowy założony w II połowie XIX wieku na terenie dworskim z ciekawymi okazami 100-150 letnich drzew parkowych (głównie kasztanowców, buków, świerków, klonów, dębów i brzóz), ujęciami wód mineralnych oraz Starym Domem Zdrojowym z początku XX wieku.
  9. Dolina Łopacińskiego z pozostałością dawnego gospodarstwa górskiego.
  10. Pijalnia wód mineralnych.

Na terenie Wysowej znajduje się dodatkowo wiele kapliczek i krzyży przydrożnych o architekturze typowej dla kultury Łemków opartej na wpływach z Rusi.